اخبار خارجی دانش و فناوری نه همه قو‌ها سفيدند!

همشهری انلاین , جمعه 12 مهر 1387

نه همه قو‌ها سفيدند!

فلسفه چيزي مربوط به زندگي است و فعاليتي صرفا علمي و تخصصي نيست.

«علم جز روش چيزي ندارد و روش آن جز آنچه پوپر گفته است، چيزي ندارد.» اين جمله از زبان يكي از رياضيدانان و ستاره‌شناسان بزرگ قرن بيستم مطرح شده است كه به اندازه كافي بيانگر شهرت و نفوذ نظريات پوپر در قرن بيستم و چه بسا پس از آن است.
گستره نفوذ پوپر به اندازه‌اي بود كه هيچ فيلسوف زنده انگليسي زبان ياراي برابري با شهرت او را نداشت. بسياري از دانشمندان و محققان علمي، خود را وامدار پوپر در روش علمي دانسته‌اند؛ هرچند نفوذ فراگير پوپر فقط به نظرياتش در روش علمي ختم نمي‌شود و آوازه نفوذ او به ديگر حوزه‌هاي معرفت نيز مي‌رسد.
كارل رايموند پوپر در 28 ژوئيه سال 1902ميلادي در شهر وين كشور اتريش به دنيا آمد. والدينش كه از قبل يهودي بودند پس از تولد كارل، براي آسوده زيستن فرزندشان به آيين پروتستان گرويدند. مادر وي هنرمند و پدرش حقوقدان بود.
پوپر در 1928 از دانشگاه وين با رساله‌دكتري «در باب مسئله روش در روان‌شناسي تفكر» فارغ التحصيل شد. او همزمان توانست در فلسفه و تاريخ و موسيقي نيز درجه دكتري اخذ كند. قدرت فلسفي رايج، در زمان شعف فلسفي پوپر، در دستان افراد حلقه وين يعني اصالت تحقق منطقي بود، اما پوپر نمي‌توانست خود را با آن همسو كند به گونه‌اي كه تاثيرگذارترين اثرش يعني «منطق اكتشافات علمي» را در سال 1934 عليه اصالت تحقق منطقي يا پوزيتيويسم نگاشت. پس از انتشار اين كتاب از او دعوت شد تا براي تدريس به انگلستان برود. در اين كتاب پوپر در جست و جوي روش شناسي خاص علمي بود، روشي كه سبب ساختن جملات كلي از تجربه‌هاي مكرر حاصل از طبيعت است، استقرا نام دارد.
به عبارت ديگر مبناي احكام علمي، استفاده از روش استقرا بود، اما از آنجا كه صحت بنيادهاي علم در تمام اشيا به يك نحو نيست و در نتيجه نمي‌توان به وسيله برهان آن را ثابت كرد اين امر فيلسوفان تجربي مسلك را مشوش كرده بود زيرا به نظر آنها قوانين علمي را نمي‌توان ثابت كرد چرا كه در نهايت به غير يقيني بودن قوانين علمي منجر خواهد شد. اما پوپر راه حل مهمي براي مسئله‌ استقرا ارائه كرد و نظريه متداول حاكم تا آن زمان درباره روش علمي را رد و نظريه‌اي جديد جايگزينش كرد. راه حل پوپر با تفاوت گذاشتن بين تاييد و تكذيب آغاز مي‌شود. مثال معروف اين است كه هر چند تعداد مشاهدات ما درباره ديدن قوهاي سفيد ما را مجاز نمي‌كند كه به استنباط يك حكم كلي برسيم كه «همه قوها سفيدند» ولي تنها يك مشاهده درباره قوي سياه ما را مجاز مي‌كند كه از لحاظ منطقي بگوييم «نه همه قوها سفيدند».
براساس اين تعبير منطقي تعميمات تجربي را نمي‌توان اثبات كرد ولي مي‌توان تكذيب كرد و اين نشان مي‌دهد كه قوانين علمي با اينكه قابل اثبات نيستند ولي قابل آزمايش هستند و مي‌توان آنها را با ممارست در ردشان مورد آزمايش قرار داد. آنچه پوپر به عنوان اصل روش شناسي بر آن تاكيد مي‌كند اين است كه از رد كردن حكم به هر طريقي اجتناب نكنيم و نظريات مبهم خود را صورت‌بندي كنيم تا راحت‌تر در معرض تكذيب قرار گيرد. ملاك نظريه پوپر كه در واقع با تمايز گذاشتن ميان گزاره‌هاي علمي و غير علمي آغاز مي‌شود ابطال‌پذيري است. نظريه‌هاي رايج روش علمي چنين مراحلي داشت:
1) مشاهده و تجربه
2) تعميم استقرايي
3) فرضيه 4) اقدام به اثبات صحت فرضيه
5) اثبات يا عدم اثبات آن
6) علم حاصل از آن.
ولي پوپر مراحل را چنين تغيير داد:
1) مسئله
2) پيشنهاد راه حل يا نظريه‌هاي جديد
3) استنتاج قياسي قضاياي قابل آزمايش از نظريه جديد
4) آزمايش‌ها يعني اقدام به رد و ابطال
5) ايجاد برتري ميان نظريه‌هاي رقيب.
به بيان پوپر ما بسياري از امور را مسلم مي‌انگاريم و براساس آنها در عرصه‌هاي مختلف خصوصي و سياسي عمل مي‌كنيم ولي با آنكه تعدادي از آنها درست است احتمال دارد تعداد زيادي از آنها نادرست و چه بسا مضر باشد. پس فلسفه چيزي مربوط به زندگي است و فعاليتي صرفا علمي و تخصصي نيست. پوپر بالاخره پس از عمري تلاش طولاني براي فهم، در 17 سپتامبر 1994 در چنين روزي در گذشت.