اگر تيمسار «درگاهي» ميدانست كه چرخ روزگار چگونه خواهد چرخيد، شايد هيچگاه مسئوليت تبديل قصر پادشاهان قاجار را به زندان نميپذيرفت.
درگاهي، رئيس وقت شهرباني دوره رضاخان بود كه زندان قصر را ساخت و خودش هم بهعنوان نخستين زنداني در آنجا حبس شد!
خيابان پليس واقع در خيابان طويل شريعتي، جايي است كه تيمسار شهرباني، چاه با عظمتي را براي ديگران كند اما از بد روزگار، اول خودش گرفتار شد و معلوم نيست هر شب چند بار روي يكي از 192 سلول زندان قصر نوشت:« چاه مكن بهر كسي، اول خودت، دوم كسي».
11 آذر ماه 1308 هجري شمسي بود كه اين زندان توسط رضا شاه افتتاح شد و ميتوان تصور كرد رضا شاه يا همان رضاخان دوره قاجار، در آن لباس نظامياش چه بادي به غبغب انداخته بود وقتي محل سكونت شاهان قاجار را به زندان دوره پهلوي تبديل كرده بود.
اولين شاه پهلوي در همان روز، قدرت استكباري بيچون و چرايش را هم به رخ همگان كشيد و تيمسار درگاهي را به جرم اينكه او را به يكي از سلولهاي زندان دعوت كرده بود، به حبس محكوم كرد.
زندان مشهور، افراد مشهور، اتفاقات مشهور
زندان قصر تا قبل از ساخته شدن زندان اوين، تنها زندان پايتخت ايران بود كه با گذشت 2 روز از افتتاحش – زنداني شدن سازنده زندان – نشان داد كه يك زندان عادي نخواهد بود وقرار است نامش جهانيتر از اين حرفها شود.
زنداني با گنجايش 800 نفر، نامهاي بزرگي بهخود ديد كه از اين ميان ميتوان به قوامالسلطنه، عبدالحسين تيمورتاش و بزرگ علوي اشاره كرد. بزرگ علوي، نويسنده نامدار ايراني، بعدها، سرگذشت سالهاي حبس خود و ديگر زندانيان مشهور را در كتاب «53 نفر» نوشت.
گفته ميشود كه «فرخي يزدي»، شاعر سياسي ايراني هم غزلي در باب اين زندان با مطلع« اي دژ سنگدل قصر قجر قاجار» سرود كه گويا مفقود شده است. البته اين تنها ايرانيها نبودند كه نام زندان قصر را با يك اثر هنري در تاريخ نگاه داشتند؛
فيلم سينمايي «فرار عقابها» هم روايت سازندگان هاليوود از نوشتههاي 2 آمريكايي بود كه همزمان با پيروزي انقلاب اسلامي توانسته بودند از زندان فرار كنند.
در كنار فرار اين دو زنداني آمريكايي كه به جرم اختلاس اسير ديوارهاي بلند زندان قصر شده بودند، ميتوان از فرار «سيدفرهاد نامي»، از مخالفان رضا شاه، بهعنوان بزرگترين و مشهورترين فرار نام برد.
از زندان تا باغ موزه
زنداني كه منشأخلق چندين اثر هنري – فرهنگي (فيلم و كتاب) بود، اينك خود در شرف تبديل به يك باغ موزه است. 22 آبان سال 1382، شهردار تهران، با پرداخت 10 ميليارد تومان ديوارهاي زندان را تخريب كرد كه رئيس شوراي شهر، اين حركت را با فرو ريختن ديوار برلين قياس كند.
شهردار تهران در آن روز گفت:«شايد روزي كه شاه قاجار سنگ بناي كاخ خود را در اين محل ميگذاشت هيچوقت به ذهنش خطور نميكرد روزگاري در دوران منحوس پهلوي از اين محل بهعنوان شكنجه گاه عناصر اصيل و آزاديخواه ايران و در عصر جمهوري اسلامي با يك تغيير ماهوي تبديل به يك مركز هنري و فرهنگي شود.»
در آبان 82، ۷۰ درصد از مساحت ۱۲ هكتاري زندان قصر به شهرداري واگذار شد و قرار بود ۳۰ درصد باقيمانده تا آخر سال تحويل شهرداري تهران شود.
رقم پيشبيني شده در آن زمان براي احداث مراكز فرهنگي، ورزشي، تفريحي و فضاي سبز حدود 30 ميليارد تخمين زده شد و قرار بود ظرف 3 سال، پروژه تمام شود.
2 سال بعد، شهردار منطقه 7 تهران خبر از تبديل زندان قصر به باغ موزه داد. «حسين صادقي» در اين مورد گفت: «اين زندان با حفظ فضاهاي تاريخي در كاربري جديد خود به باغ - موزه تبديل ميشود.
از سال گذشته با مساعدت شورا و طبق بودجه اختصاص داده شده براي جابهجايي زندان قصر مجموعه كامل اين زندان تخليه و تحويل شهرداري شد.»او به عمليات اجرايي فاز يك طرح به موزه تا 2 ماه آينده اشاره كرد و افزود: «طراحي مقدماتي آن انجام و بهزودي عملياتي خواهد شد.»
در سال 85 هم، رسول خادم، رئيس كميسيون فرهنگي اجتماعي شوراي شهر تهران، از برگزاري جلسه و اتخاذ آخرين تصميمهاي گرفته شده درباره زندان قصر خبر داد. قرار بود تا هفته چهارم فروردين ماه ۱۳۸۶ برنامههاي پيشنهادي براي مرمت و ساماندهي نخستين زندان مدرن ايراني اعلام شود.
در سال 87، رضا موسوي، كارشناس مرمت بناهاي تاريخي سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري استان تهران كه نماينده و ناظر اين سازمان در اين پروژه بود در اين مورد گفت: «تاكنون مستندسازي، نقشه برداري، توپوگرافي منطقه، نقشه برداري بناها و طرح محوطه به پايان رسيده و بخش شمالي اين مجموعه توسط شهرداري براساس طرح نخستين آن بازسازي شده و اكنون قابل استفاده است.» موسوي گفت:« كار در مراحل طراحي براي طرح مرمت و احياي نهايي است؛
ولي اكنون ظاهرا شهرداري با سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري استان تهران، تعامل كاري زيادي ندارد و بهصورت رسمي با آنها مكاتبه نميكند.»
اما آخرين اخبار از وضعيت باغ موزه قصر از زبان «اكبر تشكرينيا»، مديرعامل شركت توسعه فضاهاي فرهنگي شهرداري تهران، اينگونه بيان شد: « با توجه به طرح موجود هيچ فضاي جديدي به ساختار تاريخي مجموعه زندان اضافه نشده و پس از مراحل استحكام بخشي و مقاومسازي تمام ساختمانهاي موجود، عمليات مرمت در حال حاضر در دست اجراست.»
او همچنين از برنامههاي آينده شهرداري تهران، نظير پروژههايي مانند باغ موزه قصر گفت: در حال حاضر شهرداري تهران مشغول برنامهريزي براي فضاهايي مانند پادگان قلعهمرغي، سيلوي بزرگ تهران و اماكني از اين دست است.
امروز هم كه از گوشه در آهنين بزرگ زندان سابق و باغ- موزه فعلي قصر به آن نگاه ميكني، بين انبوهي از وسايل ساختماني، اسامي ديگري جلوي چشمانت ميآيند كه آنها هم جزو زندانيهاي معروف زندان قصر بوده اند؛ البته بعد از انقلاب اسلامي. «هويدا»، مشهورترين اين نامها بود كه در 18 فروردين سال 58 توسط آيتالله خلخالي، دادستان وقت كشور، محاكمه شد.
موزهاي سرشار از غم و اندوه
پس از تحويل محوطه زندان قصر به شهرداري تهران و با توجه به اينكه محوطه مزبور در محدوده ثبت شده ميراث فرهنگي قرار ميگيرد، ابتدا مطالعات مفصل تاريخي درخصوص اين محوطه – با هماهنگي سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري- انجام و پس از آن طرح «مرمت» و نهايتا «احيا» تهيه شد.
با توجه به طرح موجود هيچ فضاي جديدي به ساختار تاريخي مجموعه زندان اضافه نشد و پس از انجام مرحله استحكام بخشي و مقاومسازي كل ساختمانهاي موجود، در حال حاضر عمليات مرمت در دست اجراست. كاربري باغ – موزه زندان قصر بهصورت فضاي فرهنگي و موزهاي (با غلبه موضوع تاريخ انقلاب شكوهمند اسلامي ايران) است.
اساسا اين اقدام ميتواند الگويي براي تغيير كاربري فضاهاي نظامي، صنعتي و يا نظير آن محسوب شود و در واقع علاوه بر بالا بردن سرانه فضاهاي فرهنگي شهر باعث ايجاد اينگونه اماكن با عملكرد شهري است.
از طرف ديگر اداي ديني است به مردم اين محدوده كه سالها آسيبهاي متعدد ناشي از وجود فضاهاي غيرشهري را تحمل كردهاند.در حال حاضر، شهرداري تهران مشغول برنامهريزي براي فضاهايي نظير پادگان قلعه مرغي، سيلوي بزرگ تهران و اماكني از اين دست است.
| 