فردوس کاویانی ـ بازیگر فقید ایرانی ـ در چنین روزهایی از سال، هم تولد و هم درگذشتش رقم خورده است؛ هنرمندی که با نقش‌های خود در مجموعه‌هایی چون «محله بروبیا»، «محله بهداشت»، «همسران» و «آژانس دوستی» در حافظه جمعی ایرانیان ماندگار شد.

روایت حسین فردرو از همکاری چندساله با کاویانی
به همین بهانه، حسین فردرو، مدرس دانشگاه و برنامه‌ساز پیشکسوتی که فعالیت تلویزیونی‌اش از دهه ۶۰ آغاز شد و آثاری چون «محله بروبیا»، «محله بهداشت»، «قبیله جهانی»، سریال «شاه‌شکار» و مجموعه نمایشی «طنزآوران جهان» را در کارنامه دارد، در گفت‌وگویی با ایسنا از همکاری چندساله‌اش با کاویانی، خاطرات شیرین آن روزها و شکل‌گیری یکی از ماندگارترین زوج‌های تلویزیونی ایران گفته است.

فردوس کاویانی و مهرانه مهین ترابی چگونه ماندگارترین زوج هنری تلویزیون شدند؟


از «محله بروبیا» تا «شتر در خواب»، آغاز همکاری‌ها با کاویانی
فردرو درباره همکاری‌اش با فردوس کاویانی یادآور شد: من خیلی با ایشان همکاری داشتم. غیر از «محله برو بیا» و «محله بهداشت» که به اتفاق آقای داریوش مودبیان کار می‌کردیم، همچنین مجموعه‌ای به نام «خیرالله صندوقچه اسرار» را کار کردیم که در بخش «شتر در خواب بیند پنبه دانه» از ایشان و خانم مهین ترابی برای بازی دعوت کردیم. نوع ارتباطات این دو نفر و صداقت یا مهارت در ایجاد هویت بسیار مورد توجه مردم قرار گرفت و تقریبا یک سال بعد سازندگان مجموعه «همسران» مجددا از این دو به عنوان زوج استفاده کردند. قبل از آن هم ما در نمایش‌های مربوط به چخوف، مثلاً «خواستگاری» و چند کار دیگر، که به اتفاق داریوش مودبیان تولید کردیم همواره از همکاری مرحوم فردوس کاویانی بهره بردیم.

فردوس کاویانی و مهرانه مهین ترابی چگونه ماندگارترین زوج هنری تلویزیون شدند؟


فردوس کاویانی مثل آیینه روشن و مثل آب زلال بود
این برنامه‌ساز پیشکسوت با اشاره به ویژگی‌های شخصیتی زنده‌یاد کاویانی افزود: او واقعاً مثل آیینه روشن و صاف و مثل آب زلال بود. من در عمرم ندیده بودم که شخصی تا این اندازه مهربان و ساده‌دل باشد. هنرمندی بسیار باتجربه و بدون حاشیه بود، فضای کاری را خیلی خوب می‌شناخت و جنس کار را خوب می‌فهمید. مزیت اصلی‌اش این بود که با آن‌همه سابقه همیشه بی‌ادعا و متواضع بود.

ماجرای «شتر در خواب بیند پنبه دانه» و نقش پنبه‌زنی که کاویانی درخشید
فردرو درباره شکل‌گیری همکاری کاویانی و مهین‌ترابی توضیح داد: هر بار در مجموعه «خیرالله صندوقچه اسرار»، داستان سرنوشت یا زندگی یک خانواده قبل از پیروزی انقلاب تا بعد از پیروزی انقلاب توسط رفتگر محله آقای اکبر رحمتی روایت می‌شد. افراد هر خانواده را بازیگر بنام و شایسته‌ای بازی کردند و تهیه‌کننده آن من و آقای مودبیان بودیم اما کارگردانی بخش‌های آن را جداگانه انجام دادیم. مثلا در بخش آقای مودبیان، جناب علی نصیریان، اکبر عبدی، حمید جبلی و بسیاری از بازیگران بزرگ حضور یافتند و در بخش «شتر در خواب بیند پنبه دانه» من افتخار کارگردانی آن‌را با بازی سرکار خانم مهین‌ترابی و فردوس کاویانی داشتم و داستان آن خیلی جالب است. فردوس نقش یک پنبه‌زن را دارد.
او متوجه می‌شود که در رختخواب کهنه و قدیمی یک عمه خانم که به‌عنوان دستمزد به او داده‌اند، مقادیر زیادی طلا و جواهر قایم کرده‌اند. انسیه یعنی همان خانم مهین ترابی، اجازه نمی‌دهد که طلاها را به صاحبان آن بازگردانند و با لباس‌های مبدل اقدام به فروش طلاها می‌کنند و تا مدت‌ها حتی بعد انقلاب، نمی‌توانند از پول بدست آمده استفاده کنند و روزی که قصد استفاده دارند، متوجه می‌شوند که همه پول‌ها باطل شده و پول جدید در جریان است! نویسندگی همه بخش‌ها را مرحوم علی بهروزنسب طنزنویس بسیار فرهیخته ایران بر عهده داشتند.
فردرو همچنین درباره ساختار این مجموعه این توضیح را داد که نه به صورت ویدیو بلکه به سبک سینمایی فیلمبرداری شد و حتی یک بخش آن به عنوان فیلم سینمایی «دندون طلا» با بازی مرحوم جمشید مشایخی و سعید امیرسلیمانی به کارگردانی خود فردرو در جشنواره فجر شرکت داده شد.

وقتی خسرو شکیبایی نقش فردوس کاویانی را رد کرد
او ادامه داد: پس از اینکه سرکارخانم مهین‌ترابی و فردوس کاویانی در مجموعه همسران هم به صورت مداوم هر هفته حضور یافتند، اکثر مردم فکر می‌کردند این دو واقعاً زوج هستند. این استارت در واقع در کار «شتر در خواب ...» خورد و در «همسران» هم بسیار نمود پیدا کرد و دنبال شد. خیلی جالب بود که در «شتر در خواب ...» قرار بود زنده‌یاد شکیبایی ابتدا نقش آقای کاویانی را بازی کند. آقای شکیبایی به من گفت که به تیپ من نمی‌آید چون آن موقع کار «هامون» را بازی کرده بود و گریم آن کار را داشت که خیلی هم جای خودش را تو دل مردم باز کرده بود، به من گفت بیا این «مش رجب» را تبدیل به شخصیتی بنام مجید کن که چون از بانک اخراج شده است به شغل پنبه‌زنی پدرش رجوع کرده. بعد دیدیم شورای طرح و برنامه شبکه نمی‌تواند سریع متن جدید را تصویب کند و تهیه سناریو هم طول می‌کشد؛ با پیشنهاد دوست و همکار ارجمند و عزیزم جناب داریوش مودبیان، از آقای کاویانی دعوت کردیم و بسیار در این نقش به همراهی بازیگر ورزیده و توانای ایران سرکار خانم مهین‌ترابی هر دو درخشیدند.

کاویانی و شکیبایی دو بازیگری که نقش را شبیه خود می‌کردند
حسین فردرو درباره ادامه این مسیر و زوج هنری مهین‌ترابی و فردوس کاویانی یادآور شد که بعدا دست‌اندرکاران «همسران» آقای بیژن بیرنگ و مسعود رسام تصمیم گرفتند مجموعه «خانه سبز» را بسازند و این بار به جای آقای کاویانی، آقای خسرو شکیبایی نقش همسر خانم مهین‌ترابی را بازی کردند. آن هم واقعاً خیلی جذاب بود. آقای کاویانی هم بسیار هنرمند بودند اما خسرو شکیبایی به خاطر صدا و نوع برخوردهای اجتماعی و حضورش در اجتماع، خیلی پررنگ‌تر بود با این حال جنس بازیگری این دو هنرمند بسیار به هم نزدیک بود. یعنی هر دو نفر توانایی خاصی شبیه یکدیگر را داشتند، نقش را شبیه خودشان می‌کردند در صورتی‌که بازیگران معمولا خودشان را شبیه نقش می‌کنند. کمتر می‌بینیم که بازیگر نقش را شبیه خودش کند و موفق هم باشد. ولی کاویانی و شکیبایی استاد این کار بودند. اجازه بدهید مثالی بزنم: در نمایش «مدرس» ما شاهد هستیم که آیت‌الله مدرس شبیه شکیبایی شده و بسیار هم دلپذیر و شیرین شده است. در اینجا باید از جدیت و زحمات این دو بزرگوار یاد کنیم در نمایش مدرس، خسرو شکیبایی یک مونولوگ ۳۰ دقیقه‌ای را حفظ کرده و بدون تپق پیوسته آن را اجرا کرده. فردوس هم همین‌طور بود، زمانی که من کارگردانی تلویزیونی ضبط هفت نمایش کوتاه اسماعیل خلج در فرهنگسرای ارسباران را به عهده داشتم، فردوس کاویانی یکپارچه با قدرت تمام نقش‌های خودش را بدون قطع در حضور تماشاگران یکپارچه به زیبایی اجرا می‌کرد و تحسین همه را برمی‌انگیخت. برای همین هست که رفتن این دوستان ما را نگران آینده تئاتر کلاسیک می‌کند. الان از دست‌اندرکاران محله برو و بیا و بهداشت که همگی بهترین‌های سینما و تلویزیون و تئاتر شدند، چند نفرشان زنده مانده است. جوانان باهوش و مبتکر ما که اتفاقا بسیار در این حرفه مستعد هستند، چه راهی باید بروند یا دیگر چکار باید کنند تا بخت آن‌را پیدا کنند که مانند هنرمندان سابق مورد احترام، توجه و مجذوب ماندگار ملت شوند؟

فردوس کاویانی و مهرانه مهین ترابی چگونه ماندگارترین زوج هنری تلویزیون شدند؟
فردوس کاویانی، هنرمند مطرح کشورمان شامگاه یکشنبه، ۹ مهر ماه ۱۴۰۲ در سن ۸۲ سالگی از دنیا رفت. در این سال‌ها در مجموعه‌های تلویزیونی زیادی هنرنمایی کرد اما یکی از صادقانه‌ترین و شیرین‌ترین بازی‌هایش متعلق به «آقا کمال» سریال «همسران» است که از این کاراکتر یک نوستالوژی ساخت که تا مدت‌ها از خاطره‌ها فراموش شد. این بازیگر پیشکسوت عرصه سینما، تئاتر و تلویزیون مهرماه سال ۱۳۲۰ در شهر کرمان به دنیا آمد. او بازیگری را ابتدا با تئاتر از سال ۱۳۴۰ آغاز کرد و سپس در سال ۱۳۴۹ اولین فیلم سینمایی‌اش را بازی کرد. اگرچه از فردوس کاویانی به عنوان بازیگر تئاتر یاد می‌شود و اولین حضورش در بازیگری با تئاتر رخ داد اما بیشتر به‌واسطه حضورش در سریال خاطره‌انگیز «همسران» بیژن بیرنگ در نقش آقا کمال بود که شناخته شد.