تجربه نشان داده است که عموما کسانی که از بیرون به یک ماجرا و چرخه وقوع یک اتفاق نگاه می‌کنند بهتر از افراد داخل آن مجموعه می‌توانند فارغ از هر نگاه جانبدارانه فرآیند آن اتفاق را مورد نقد و بررسی قرار بدهند. نگاهی نقادانه که امروزه پاره ای از وظایف رسانه‌های جمعی برمبنای آن به تعریف درمی‌آید (اگرچه عملکرد رسانه‌های همگانی نیز از نگاه تیزبین مخاطبان آن نیز به دور نمی‌ماند.)
عملکرد تلویزیون در عرصه برنامه‌سازی از جمله حوزه‌هایی است که معمولا توجه منتقدان عرصه فرهنگ و هنر را به خود معطوف کرده است. همه روزه نقدهای بسیاری از کم و کیف برنامه‌های این رسانه در صفحات هنری روزنامه‌ها و مشخصا هفته‌نامه‌های فرهنگی- هنری به چاپ می‌رسد که البته پاره‌ای از این مطالب مخاطب عام دارند و پاره‌ای دیگر مخاطبانی خاص دارند که خوانندگان خود را از بین سیاستگذاران و برنامه‌سازان این رسانه جست‌وجو می‌کنند.
اما این که رسانه‌ای خود عملکردش را به بوته نقد و بررسی بگذارد و حاصل کارش را نقد کند، مسئله دیگری است که خوشبختانه از اواسط سال گذشته به شکلی کاملا محسوس در حوزه تولید و پخش مجموعه‌های داستانی سیما شاهد آن هستیم. برنامه‌هایی چون «نقد اول» و «نقد سه» که با حضور یک مجری ثابت، یک یا دو منتقد و بعد کارگردان، نویسنده و احیانا بازیگران نقش اصلی در قالب تشکیل یک میزگرد برگزار می‌شود و با پخش گزارش‌هایی از نقطه نظرات مردم و نقطه‌نظرات کارشناسانه منتقدان در مورد کم و کیف مجموعه مورد نظر، حاصل کار تهیه کننده، کارگردان، نویسنده و... در بدنه این رسانه عریض و طویل، سبک و سنگین می‌شود.
روال معمول اجرای این برنامه‌ها به تبع رسالتی که دارند، بیشتر متوجه ضعف‌ها و کاستی‌ها است و کمتر پیش آمده و شاید اصلا نتوانیم سراغ بگیریم که سریالی در چرخه ارزیابی این برنامه‌ها بتواند با نمره‌ای بالا و بالاتر از آنچه مردم به آن رای می‌دهند، سربلند بیرون آید.
این همان وضعیتی است که دست اندرکاران تولید مجموعه‌های داستانی سیما پیشاپیش به آن واقف هستند و با علم به این موضوع و به قصد دفاع از آنچه روی آنتن فرستاده‌اند و روشن کردن دلیل هر آنچه که از نظر منتقدان نقطه ضعف کار محسوب می‌شود به برنامه دعوت می‌شوند.
به راستی چرا مجموعه‌های داستانی تلویزیون حتی آن دسته از تولیدات داستانی که بار سرگرم کنندگی زیادی برای مردم دارد طی بررسی‌های منتقدان و گاه حتی از نظر سازندگان آن مردود اعلام می‌شوند؟ مجموعه‌های تلویزیونی معمولا فرآیندی پیچیده، زمان برو پرهزینه‌ای را با حضور افراد زیادی که در چرخه تولید آن سهیم هستند، پشت سر می‌گذارند. وقتی قرار است برای 13، 26 یا 52 قسمت روی آنتن بروند تا در یک فصل، نیم سال یا تمام سال مردم را با خودشان همراه کنند، ملزم هستند قواعد و بایدها و نبایدهای بسیاری را در چرخه ساختاری و محتوایی تولید یک اثر داستانی رعایت کنند. اگر غیر از این باشد، فقط می‌توان همان بحث کهنه و نخ‌نمای پر کردن آنتن و شکم‌سیری ناپذیر شبکه‌های تلویزیونی را از این همه آمد و شد، پیش کشید.
مجموعه‌های داستانی سیما، از آن دست تولیداتی هستند که در بحث مفهوم، ساختار و سرگرم کردن مخاطب همیشه با چالش مواجه بوده‌اند.
اگرچه عده‌ای معتقدند که برای سرگرم کردن بیننده هیچ معیار کلی مشخص و تعریف شده‌ای به منظور تمیز دادن یک اثر داستانی مخاطب پسند وجود ندارد. همچنین این اعتقاد کلی وجود دارد که سرگرم کننده بودن برنامه به طور مستقیم وابسته به این مسئله است که برنامه برای چه طیفی از مخاطب ساخته می‌شود اما تجربه نشان داده است برنامه‌ای که سنگ بنای تولید آن بر نوآوری و خلاقیت گذاشته شود در بحث قدرت جذب و گیرایی بیننده مهره مار دارد.
البته این معیار هم در بخش ساختار باید خودنمایی کند و هم در بخش محتوا جایی که پیام مفهوم اثر را در بر می‌گیرد.
ساختار صحیح و توجه به مضمون ارائه شده در قالب اثری داستانی می‌تواند تولید یک سریال خوب تلویزیونی را نوید دهد و همان طور که گفتیم در این میان نوآوری و خلاقیت هم اهمیت خود را دارد.
معمولا مجموعه‌سازان سیما بر این باورند که یک برنامه تلویزیونی اگر از ساختار درست و اصولی برخوردار باشد، خود به خود محتوایی مناسب را نیز همراه خواهد داشت. از نظر آنها موضوع دیگری نیز از اهمیت زیادی برخوردار است، ساخت یک برنامه تلویزیونی به دست چه کسی سپرده می‌شود و چه مسیری را طی می‌کند تا به مرحله تولید برسد و دیگر این که تهیه کننده چگونه شرایط لازم برای ساخت یک اثر داستانی را مهیا می‌کند. این دسته از سازندگان تولیدات داستانی بر این باورند که اگر میزان سلیقه سازندگان برنامه با تامین کنندگان مالی آن هماهنگ باشد و همه عوامل برای تولید یک فیلم یا مجموعه با کیفیت و مفید گام بردارند، بدون شک محصول نهایی، قابل اعتنا خواهد بود.
چنین فرآیندی که غالبا از نظر زمان و بودجه و نیروی انسانی پرهزینه قلمداد می‌شود را در چرخه چنین تعاریفی، نباید پیچیده قملداد کرد. وضعیتی که عواقب و تبعات آن گریبانگیر مخاطبان نیز می‌شود، به این معنی که گاهی مردم در تماشای یک سریال به نوعی دچار عادت می‌شوند، به همین دلیل بسیاری از مشکلات ساختاری و مفهومی اثر را نمی‌بینند. همچنین بی‌سلیقگی کارگردان و سطح کیفی پایین اثر را متوجه نمی‌شوند.
اینجاست که تولید برنامه‌هایی چون " نقد اول" را باید به فال نیک گرفت، شاید که چنین برنامه‌هایی بتواند گره‌های کور روی آنتن را باز کند. کمترین نتیجه تولید و پخش برنامه‌های نقادانه این است که با بالا بردن سطح سلیقه و قوه درک و قضاوت مخاطب، آنها را مجبور می‌کند فارغ از نگاه‌های ساده پسندانه، کیفیت خوراک‌هایی که به خورد این چشم شیشه‌ای داده می‌شود را از هم تمیز دهند.
در ادامه نگاهی می‌اندازیم به برنامه نقد اول که حدود 3 ماه از آغاز پخش آن می‌گذرد. برنامه "نقد اول" به تهیه‌کنندگی کامبیز اخوان صفا، کاری از گروه فیلم و سریال شبکه اول سیماست. این برنامه که با هدف نقد و بررسی سریال‌های پخش شده از شبکه اول سیما به روی آنتن می‌رود، نخستین قسمت خود را با نقد سریال "کاکتوس" آغاز کرد و با نقد سریال مناسبتی "فرار بزرگ" به کار خود در سال 83 خاتمه داد. در سال جدید نیز اولین برنامه خود را با نقد و بررسی سریال "خوش غیرت" که در ایام نوروز روی آنتن رفت، آغاز کرد.
اخوان صفا، تهیه کننده در گفت‌وگو با ایسنا درباره انتخاب سریال‌هایی که تاکنون در برنامه "نقد اول" بررسی شده اند، این طور می‌گوید: "برنامه هایی را برای نقد انتخاب می‌کنیم که با اقبال عمومی از سوی بینندگان روبه‌رو شده باشند، چرا که در چنین شرایطی برنامه "نقد اول" از مخاطب بیشتری برخوردار خواهد بود." این تهیه کننده تلویزیونی در پاسخ به سوالی درباره الگو گرفتن برنامه نقد اول از برنامه "نقد سه"، یادآور شد: "فرمت کلی چنین برنامه‌هایی براساس گفت‌وگو شکل می‌گیرد. بنابراین این دو برنامه چندان نمی‌توانند به هم شبیه باشند، چرا که به موضوعات مختلفی می‌پردازند.
وی همچنین می‌گوید: در طراحی برنامه "نقد اول" از "نقد سه" الهام نگرفتیم. دکور برنامه نقد اول کاملا با این برنامه متفاوت است حتی سعی کرده‌ایم برای به چالش کشاندن بحث، نوع نشستن افرادی که در جلسه حضور دارند به صورت دایره باشد.
به اعتقاد اخوان صفا، ساخت برنامه‌هایی مشابه نقد اول با هدف نقد برنامه‌هایی غیر از سریال‌ها در تلویزیون امکانپذیر است.
تهیه کننده نقد اول اعلام کرد: در حال حاضر مشغول طراحی فرمی از برنامه هستیم تا بتوان در آن گونه‌های مختلف برنامه های سیما را بررسی کرد.
وی در پاسخ به این سوال که چند درصد از برنامه نقد اول مشمول سانسور می‌شود، گفت: این برنامه در گروه فیلم و سریال ساخته می‌شود، گروهی که کمتر سراغ ساخت برنامه‌های ترکیبی رفته است. شرط ساخت چنین برنامه‌ای برای من به عنوان تهیه‌کننده این است که برنامه صادق باشد و با هدف تبلیغ ساخته نشود. در برنامه نقد اول از ابتدا تصمیم بر این بود که ما کاملا در ساخت آن آزاد باشیم و با افتخار می‌گویم که برای من پس از 15 سال برنامه‌سازی ساخت این برنامه تجربه جالبی بود و...