پروین اسلامی
جدیدترین فیلم رخشان بنی‏اعتماد هم اکران شد. با این فیلم، می‏شود گفت، اکثر فیلم‏های مهم سال گذشته به نمایش درآمده‏اند و فیلم معتبر دیگری نیست. البته فیلم‏های مهمی مثل حکم (مسعود کیمیایی)، به رنگ ارغوان (ابراهیم حاتمی‏کیا) و یک بوس کوچولو (بهمن فرمان‏آرا) هستند که ممکن است امسال اکران شوند اما اینها در جشنواره شرکت نکرده‏اند. فیلم رخشان بنی‏اعتماد «گیلانه» نام دارد با حضور بازیگرانی چون فاطمه معتمدآریا، بهرام رادان، باران کوثری و شاهرخ فروتنیان. پیش از این، همکاری موفق بنی‏اعتماد با معتمدآریا، باعث ساخته شدن فیلم زیبای «روسری آبی» شده بود که به گمان بسیاری از صاحبنظران، بهترین بازی معتمدآریا در تمام دوران بازیگری‏اش است. باران کوثری، دختر رخشان بنی‏اعتماد و جهانگیر کوثری، پیش از این، در «زیر پوست شهر» و «روزگار ما» بازی کرده بود و در «گیلانه» نقش مهمتری به نسبت فیلم‏های قبلی‏اش دارد.
«گیلانه» را ابتدا بنی‏اعتماد به عنوان یکی از قسمت‏های «افسانه شهر جنگی» ساخته بود که به همراه دو قسمت دیگری که توسط دو کارگردان دیگر ساخته شد، یک فیلم سه اپیزودی به این نام در جشنواره دو سال پیش به نمایش درآمد. نام اپیزود بنی‏اعتماد «ننه گیلانه» بود. نمایش این فیلم سه اپیزودی در جشنواره با واکنش‏های زیادی همراه بود. اغلب تماشاگران و منتقدان معتقد بودند که «ننه گیلانه» به لحاظ ساخت و محتوا، از دو فیلم دیگر خیلی بهتر است. به دلایلی کارگردان ترجیح داد،ادامه‏ای بر این اپیزود بسازد و آن را در قالب یک فیلم کامل ارائه کند. حاصل کار، فیلمی دو قسمتی بود که بخشی‏اش در دوران جنگ می‏گذشت و بخش دیگر در دوران پس از جنگ.
ماجرای قسمت اول (که رخشان بنی‏اعتماد آن را سال گذشته ساخت و به قسمت قبلی اضافه کرد)، داستان زنی است که در شمال با پسرش زندگی می‌کند. دختری دارد که به دلیل اختلاف با شوهرش نزد او آمده است. اینها تصمیم می گیرند تا با رفتن به خانه داماد و پا درمیانی به اختلاف اینها پایان بدهند (درست مثل یکی از سکانس‏های «زیر پوست شهر» که در آن گلاب آدینه به نقش طوبا، دختر کتک خورده‏اش را می‏برد پیش مادر شوهرش) در راه، اتفاق‏های زیادی برای مادر و دختر می‏افتد اما سرانجام اینها به شهر محل سکونت دختر می‏رسند و در کمال تعجب می‏بینند که از مرد خبری نیست و اثاثیه منزل هم به کلی ناپدید شده، در قسمت دوم فیلم که به سال‏های پس از جنگ مربوط می‏شود، خبری از دختر نیست (معلوم نیست چه به سرنوشت او آمده). پسر جوان و فعال و خوش چهره سال‏های قبل، اینک به یک معلول خانه‏نشین تبدیل شده. مادر با وجود کهولت و دردمندی، از فرزندش همه گونه حمایت می‏کند و احتیاجات او را برآورده می‏سازد. دکتر از وضعیت ناگوار جسمانی زن حرف می‌ز‏ند و به او می‏گویدمواظب خودش باشد اما گیلانه، بدون توجه به حرف‏های دکتر، تلاش جانفرسایی می‏کند تا بتواند معاش خانواده‏اش را تامین کند.

نقش کلیدی زنان
پس از سه فیلم اول رخشان بنی‏اعتماد با نام‏های «خارج از محدوده»، «زرد قناری» و «پول خارجی»، در سینمای او اتفاق تازه‏ای افتاد. در فیلم جدیدش که «نرگس» نام داشت، زنان نقش‏های محوری داشتند و با حضور تاثیرگذارشان، مسیر تازه ای می‏گشودند. این مسیر تازه هم سر راه شخصیت‏های دیگر فیلم بود و هم مسیر تازه‏ای سر راه سینمای ایران. پس از فیلمسازان معتبری مثل بهرام بیضایی که در آثارش به قهرمانان زن می‏پرداخت و همزمان با توجه داریوش مهرجویی به شخصیت‏های زن در فیلم‏های دهه هفتادش، سینماگری پا به عرصه می‏گذاشت که تمایل داشت به مشکلات زنان بپردازد. رخشان بنی‏اعتماد در «نرگس» با بازی فریماه فرجامی و عاطفه رضوی، تصویر تازه‏ای از شخصیت‏‏های زن را به معرض تماشا گذاشت. در عین حال بنی‏اعتماد اولین فیلمساز زن سینمای ایران است که در این عرصه به قله‏های موفقیت دست پیدا می‏کند. فیلم‏های بعدی او «روسری آبی»، «بانوی اردیبهشت»، «زیر پوست شهر»، «روزگار ما» و «گیلانه» هستند که همگی در ارتباط با شخصیت زنان و نقش اجتماعی آنها ساخته شده‏اند.

تاثیر سینمای مستند
بنی‏اعتماد جزو فیلمسازانی است که توجه ویژه‏ای به سینمای مستند دارد. مستندهای تکان‏دهنده‏ای که ساخته، جزو شاخص‏ترین فیلم‏های پس از انقلاب هستند که در این زمینه ساخته‏ شده‌اند.
اگر چه مشهوترین و خبرسازترین مستندی که ساخت درباره سال‏های آخر زندگی ایران دفتری (بازیگر قدیمی تئاتر و سینمای ایران، کسی که در فیلم «قیصر» نقش مادر خانواده را بازی کرد) بود، اما او مستندهای اجتماعی زیادی را هم در پرونده‏اش دارد. سکانس پایانی «زیر پوست شهر» آنجایی که طوبا از انتخابات و رای دادن صحبت می‏کند، دقیقا بازسازی یکی از مستندهای کارگردان است که در آن یک زن واقعی این حرف‏ها را جلوی دوربین می‏زند. فیلم‏های مستند بنی‏اعتماد، آثاری اعتراضی و افشاگرانه درباره طبقات پایین اجتماع است. در این فیلم‏ها، معضلاتی مثل فقر و اعتیاد دستمایه قرار می‏گیرند. این علاقه بنی‏اعتماد به فیلم‏های مستند، ناخواسته او را درگیر قصه‏هایی می‏کند که بیشتر تماشاگران با آن همذات‏پنداری می‏کنند. مثلا در نمایش رابطه پیرمرد پولدار و دختر فقیر در «روسری آبی»، آنچه بیش از درام اهمیت دارد، جنبه‏های مستند گونه فیلم است. تصویری که از محل زندگی نوبرکردانی دیده می‏شود، یا آدم‏هایی که در حاشیه تهران، کنار کوره‏پزخانه‏ها زندگی می‏کنند، دقیقا براساس شناخت کارگردان از طبقات اجتماعی حال حاضر ایران است. وقتی بنی‏اعتماد در مستندهایش به سراغ آدم‏ها و مکان‏های واقعی می‏رود و وضعیت دردناک زندگی مردم طبقات پایین اجتماع را می‏بیند، قطعا در ساختن فیلمی بلند درباره‏شان، با شناخت و تسلطی خاص به سراغشان می‏رود. نمونه دیگری که در عین جذابیت و کشش و قصه گو بودن، دارای تم مستند است، «زیر پوست شهر» است.

بازی‏های به یاد ماندنی
از همان فیلم «خارج از محدوده» می‏شد حدس زد که بنی‏اعتماد چه توجه خاصی به مسئله بازیگری دارد. مهدی هاشمی با قد کوتاه و چالاکی‏اش، دقیقا انگ یک کارمند دون پایه است که ساده دلانه فکر می‏کند که می‏شود همه چیز را طبق منطق و نظم پیش برد. «خارج از محدوده» یکی از بهترین کمدی‏های سینمای ایران است که بار عمده جذابیت‏اش را بازیگر به دوش می‏کشد. در «نرگس» فریماه فرجامی و ابوالفضل پورعرب، تقریبا بهترین بازی‏های زندگی‏شان را به نمایش گذاشتند. گریم سنگین روی چهره فرجامی و نقش نامتعارفی که بازی کرد، آنقدر تاثیرگذار بود که تا مدت‏ها او را به چهره ممتاز سینمای ایران تبدیل کند و ابوالفضل پورعرب که یک بازیگر معمولی فیلم‏های تجاری بود، در اثر هدایت بنی‏اعتماد، در «نرگس» درخشید و دیگر هیچ وقت نتوانست آن موفقیت را تکرار کند. چطور می‏توان از «روسری آبی» گفت و به عزت الله انتظامی و فاطمه معتمدآریا اشاره‏ای نکرد؟ اگر جای اینها، دو بازیگر دیگر انتخاب می‏شدند، آیا باز هم فیلم این تاثیر را می‏داشت؟ گریه‏های انتظامی و دویدن‏های معتمدآریا را به یاد بیاوریم که چقدر عالی، حس یک پیوند شیرین و عاشقانه را منتقل می‏کردند. در کارنامه پربار و درخشان عزت‏الله انتظامی، یکی از5 بازی برتر عمرش، قطعا «روسری آبی» است. در«بانوی اردیبهشت» بنی‏اعتماد برای بازیگر نقش اصلی فیلمش، رفت سراغ کسی که بازیگر نبود. مینو فرشچی، فیلمنامه نویس برجسته سینمای ایران، در این فیلم بازی روانی از خود به نمایش گذاشت. پس از این فیلم «زیر پوست شهر» را داریم و گلاب آدینه و محمدرضا فروتن؛ که حتی سخت گیرترین کارشناسان بازیگری هم ایمان آوردند که بهترین اثر کارنامه این دو بازیگر است و حالا فیلم «گیلانه» است و بهرام رادان و باران کوثری.

در متن اجتماع خشمگین
رخشان بنی‏اعتماد، ادامه‏دهنده راه سینمای اجتماعی ایران است که در ابتدای دهه پنجاه با امیر نادری، فریدون گله، جلال مقدم و مسعود کیمیایی آغاز شد و فیلم‏های بنی‏اعتماد، ادامه منطقی آثاری چون تنگنا، کندو، فرار از تله و قیصر هستند. در سال‏های پس از انقلاب، بنی‏اعتماد و ابراهیم حاتمی‏کیا جدی‏ترین فیلمسازانی هستند که ردپای سینمای اجتماعی، در آثارشان به عینه قابل مشاهده است. هر مضمون و هر قصه‏ای، درنگاه خلاق ونقادانه این دو فیلمساز، سمت و سوی اجتماعی پیدا می‏کند و هدف اینها از فیلم ساختن، نه سرگرم کردن تماشاگر با هر ابزار واهی، بلکه تحت تاثیر قرار دادن اوست. آدم‏های فیلم‏های بنی‏اعتماد، بشدت از جنس و خون آدم‏هایی است که در اجتماع می‏بینیم و مکان وقوع رویدادها، جاهایی هستند که می‏شناسیم اما گاهی چشم بر آن می‏بندیم.

سرانجام «گیلانه»
«گیلانه» هم ادامه منطقی فیلم‏های قبلی بنی‏اعتماد است. با این تفاوت که برای اولین بار است که دوربینش را از متن شلوغی شهر، به روستایی تک افتاده در شمال ایران می‏برد و به جای شخصیت‏های متعدد، از آدم‏های معدودی به عنوان چهره‏های اصلی فیلمش بهره می‏گیرد. این فیلم در روستای دیلمان فیلمبرداری شده است. همچنین برای نخستین بار، متوجه نگاه جدی و تلخ بنی اعتماد هستیم به جنگ 8 ساله تحمیلی عراق علیه ایران. جوان جانبازی که قدرت تکلم، راه رفتن و هیچ کاری را ندارد، در هم زیستی با مادری فداکار و ایثارگر که به دوران سالخوردگی رسیده، تراژدی تاثیرگذاری را به همراه دارد. وقتی صحنه‏های اپیزود اول را می‏بینیم، آنگاه است که تاثیر صحنه‏های قسمت دوم، دوچندان می‏شود. بازیگران فیلم در نقش‏های نامتعارفی که عهده‏دار بوده‏اند، می‏درخشند و تصاویر زیبا و رنگارنگ از طبیعت شمال ایران، در تضاد کامل است با وضعیت تکان‏دهنده این خانواده در آستانه زوال.