یادداشت آنلاین-هموطن-امیر محمد رئوف-هفته گذشته ، بر اثر یک حریق گسترده ، هزاران کتاب موجود در کتابخانه دانشکده حقوق دانشگاه تهران ، به خاکستر تبدیل شد.
این که چرا کتابخانه های دانشگاهی ، تا این اندازه آسیب پذیر و ضعیف هستند ، مساله ای نیست که در این مبحث به آن بیپردازیم. لکن آن چه مسلم است ، نیل به سوی کتابخانه های دیجیتالی محلی یا جهانی ، مقوله جدیدی است که جوامع اطلاعاتی دنیا با رویکردهای منطقی و فراگیر به آن ، صرفه جویی مادی و اثر بخش کاربردی را در ورای آن می جویند.
کتابخانه های دیجیتالی (Digital Libraries) ، با اندیشه های الکترونیکی و به قولی آی تی مدار شکل می گیرد. پایه کتابخانه های دیجیتالی ، ابزارهای دیجیتالی مجهز و مطمئن است که زمینه را برای کاربری خوب این فرمت از کتابخانه ها در هزاره سوم فراهم می کنند.
ساختار کتابخانه های دیجیتالی ، کتاب ها و نشریات الکترونیکی (e-books) به شمار می رود. تغییر فرمت کتب و نشریات از چهره رسانه ای سنتی به ساختار الکترونیکی ، در حقیقت ارتقای استفاده چند منظوره را برای کاربران به ارمغان می آورد. کتاب یا نشریه ای که در کتابخانه های الکترونیکی قرار می گیرد ، علاوه بر ان که برای کاربران عادی ، مزایای زیادی را به دنبال دارد ، فرصت های مطالعاتی و تحقیقاتی و راهبری خوبی را در اختیار کاربران خاص مانند معلولان ذهنی ، حرکتی و غیره قرار می دهد.
نرم افزارهای زیادی برای خواندن متون کتب ، فهرست نویسی ان ها به درخواست کاربران خاص و تبدیل متون به خط بریل برای نابینایان ، انجام می دهند.
نفوذ هوش مصنوعی به سیستم های نوین فناوری کتابخانه های دیجیتالی پیشرفته دنیا ، هدیه ارزنده ای است که فناوری اطلاعات ، به کاربران مختلف دهکده جهانی ، ارائه می دهد.
به هر حال ، در فاز اولیه و ابتدایی ، اقدام برای الکترونیکی کردن حجم زیادی از کتاب مرجع و نشریات و بولتن هایی با استفاده گسترده جامعه کاربر کتابخانه ها ،اقدام مهمی است که امروزه در دستور کار بسیاری از کشورهای پیشرفته و حتی در حال توسعه قرار دارد. البته تمامی این رفتارها ، در سایه حفظ کپی رایت و رعایت حقوق شهروندان دهکده جهانی سایبر صورت می پذیرد. مسئله ای که اخیرا در اجلاس دوم تونس نیز بارها به ان اشاره شد.

اقدامات داخلی
در بعد اقدامات داخلی در بحث الکترونیکی کردن اکثریت کتابخانه های دانشگاهی کشور ، باید به 2 مقوله توجه داشت :

الف) تجهیزات سخت افزاری : تجهیزات سخت افزاری موردنیاز برای گسترش کتابخانه های دیجیتال ، نیازمند هزینه های سرسام آوری نیست . اما ان چه اهمیت دارد ، قراردادن یک سیستم کنترل امنیتی تبادل اطلاعات و حفظ امنیت فیزیکی دستگاه و کاربران است که باید مراکز مسئول در این زمینه به ان توجه لازم مبذول دارند. اگر ما هر روز شاهد دریافت آبونمانی برای صدا و سیما روی قبض های آب و برق هستیم ، مناسب است تا برای تقویت کتابخانه های خود ، که زمینه رشد مغزهای ایران را فراهم می کنند ، اقدامی مشابه صورت دهیم. اگر نوبتی 50 تومان از هر مشترک برای این کار طلب شود ، ظرف یکسال می توان بیش از ده ها میلیارد تومان اعتبار مردمی از این راه کسب کرد .

ب) تجهیزات نرم افزاری : متاسفانه حتی در پروژه های پیشنهادی تکفا نیز ، برای گسترش کتابخانه های دیجيتالی با رویکرد خاص و تخصصی ، برنامه های خوبی صورت نگرفته است و مجموعه اقدامات انجام شده در بحث بانک های اطلاعاتی ، خیلی هم جهت با تفکر تقویت و پرورش کتابخانه های دیجیتالی در کشور نبوده است .
به هر حال ، قابلیت های نرم افزاری کشور ، این اجازه را به متولیان می دهد که با صرف هزینه های معقول ، زمینه تقویت و فراگیری کتابخانه های دیجیتالی را در فرمت های شبکه ای محلی و حتی جهانی فراهم کنند.
گوگل ، در لابراتوارهای توسعه نرم افزارهای کد باز خود ، بحث کتابخانه های دیجیتالی را در دستور کار خود قرار داده است و اخیرا موفق شده است ، شماری از کتابهایی که مشمول قانون کپی رایت به نحوی از انحا نیستند را در بخش http://print.google.com در اختیار کاربران خود قرار دهد. این بخش در گوگل ، حاصل همکاری با کتابخانه ها یبزرگ آمریکا و اروپا بوده است . قطعا پی دی اف کردن صفحات مهم کتاب های دانشگاهی و در اختیار قراردادن ان ها با امکانات جست و جو و پرینت و پیمایش های مختلف برای کاربران ، با اعتبار پیشنهادی در بند الف ، قابل وصول است .
آن چه مسلم است ، بخش های مختلف دولت باید در این بسیج دیجیتالی برای کاهش هزینه های مادی و حفظ حداکثر اثر بخشی در کارهای مطالعاتی و تحقیقاتی دانشجویان ، همکاری کنند. می توان این کار را از فازهای کوچک و در بسته های محدود آغاز کرد.
این بسته های کوچک ، الکترونیکی شدن بخش هایی از کتابخانه های سطح شهر ، با همت و کمک های مادی و معنوی متخصصان محله است که باید با مدیریت شهرداری های مناطق صورت بپذیرد. به هر حال شهروندی در دنیای الکترونیکی ، هزینه خاص خود را دارد که باید پرداخت !