اخبار داخلی دانش و فناوری پيوند تقويم و طبيعت، ميراث ايرانيان

جام جم , پنجشنبه 25 اسفند 1384

پيوند تقويم و طبيعت، ميراث ايرانيان

صداي فرياد شادي و صلح ، از توپها برمي خيزد تا جهان تازه شدن خود را به فرخندگي آغاز کند و ايرانيان قدم به سال جديد خود گذارند.

در کنار سفره اي آراسته ، ايرانيان در انتظار گذر لحظه ها در کنار هفت سيني به هزار راز و رمز، مي نشينند تا زمان به لحظه موعود برسد.
صداي فرياد شادي و صلح ، از توپها برمي خيزد تا جهان تازه شدن خود را به فرخندگي آغاز کند و ايرانيان قدم به سال جديد خود گذارند.
ديرزماني است که ساکنان خاکي که ايران بزرگش مي ناميم ، هر سال چنين مي کنند تا آغاز سال خود را با شروع نو شدن طبيعت همراه سازند.
هنوز و پس از گذشت قرنها از آغاز اينچنين رسمي ، ما تنها ملتي در جهانيم که سالش دقيق ترين سالها و لحظه نو شدنش طبيعي ترين انتخاب و علمي ترين تحويل سال است.
اگرچه ثبت رسمي سال شمسي با مبدا تحويل سال نو و ماههاي قديم ايراني به سال 1304و تصويب مجلس شوراي ملي بازمي گردد، اما قرنها سابقه تمدني در پشت اين تصويب به چشم مي خورد.ايرانيان به شهادت تاريخ، يکي از اقوام پيشرو در زمينه مسائل مربوط به دنياي نجوم و محاسبات سماوي بوده اند.
اين حرف را نه ايرانيان که برجسته ترين مورخان غربي به زبان مي آورند و تا آن حد پيش مي روند که جورج سارتن ، پدر دانش تاريخ علوم در مقاله اي که در خصوص تحول تاريخ علم نگاشته، زماني که به تمدن اسلامي مي رسد، چنين مي نويسد: "براي اعراب ، فتح ايران از همه مهمتر و نتيجه اش بيشتر بود، چون فاتحان را که مردمي دلير اما بي فرهنگ بودند، با تمدني عميق و عالي يعني تمدن ايراني آشنا ساخت ، از اين تمدن تاکنون سخني نگفته ام، زيرا نمي توان با کلامي مختصر و موجز حق خدمتي را که تمدن ايراني به جهان کرده است ، ادا کرد... و بايد دانست که سهم اين تمدن در دانش پيش از دوره اسلامي نيز چشمگير و برجسته بوده و در دوره اسلامي نيز نقش کليدي ايفائ کرده است".

دانش کهن
از روي منابع اندکي که از ويراني هاي بسيار بجا مانده است ، مي توان رد بنيان هاي قوي و تاثيرگذار دانش باستاني را يافت که با خرد انديشمندان اين خاک درآميخته است.
اگرچه متاسفانه بسياري از منابع دست اول به دست ياغيان وحشي به نابودي کشيده شده ؛ اما از اندک باقيمانده نيز مي توان هزار راز نهفته را آشکار ساخت.
ايرانيان باستان از دوران آغازين امپراتوري بزرگ هخامنشي و بسيار پيش از آن با مباني علمي دانش اخترشناسي آشنا بوده اند.يکي از جلوه هاي مهمي را که مي توان به عنوان شاهدي بر اين مدعا به شمار آورد، بايد در پديده اي به نام تقويم يافت.تقويم و گاهشماري يکي از نيازهاي اوليه انساني بود که در راه مدنيت گام برمي داشت.
عصر نوين زندگي انسان و زندگي در شهرهاي تازه و رونق کسب و کار و تجارت در کنار کشاورزي باعث جدي تر شدن نياز به دانش تقويمي مي شد که خود وابسته به آگاهي عميق نسبت به حرکات سماوي و نجومي اجرام سماوي بوده است.
داستان تحول گاهشماري در ايران ، بسيار دلکش و جذاب است که چگونگي تبديل شدن تقويم ايراني به يکي از دقيق ترين تقويم هاي جهان را نشان مي دهد؛ اما در اينجا به آن نمي پردازيم ، با اين حال توجه به چند نکته لازم است. امروز بخوبي مي دانيم که ايرانيان باستان با صور فلکي منطقه البروج آسمان کاملا آشنا بوده اند؛ اما مهمتر از آن ، توانايي تعيين زمانهاي نجومي با کمک رصدهاي گوناگوني است که بر مبناي منابع موجود مي توان نسبت به آن اطمينان داشت.

هندسه تحويل سال
اگر به آسمان نگاه کنيم ، آن را در نگاه اول همانند کره اي مي بينيم که تمام اجرام آسمان روي آن تصوير شده اند.
امروزه اين کره را کره سماوي مي ناميم و از آن براي محاسبات نجومي خود در نجوم جديد بهره ها مي بريم ؛ اما روي اين کره مي توان خطوطي مشابه خطوط زميني رسم کرد.
يکي از شاخص ترين خطوط فرضي زمين ، خط استواست که مي توان آن را بر اين کره آسماني نقش نمود و خط ديگر مسير ظاهري حرکت خورشيد به دور زمين در طول يک سال است که آن را به نام دايره البروج مي شناسيم.
اين دو دايره عظيم با يکديگر زاويه اي معادل 5/23 درجه مي سازند و بنابراين در 2نقطه يکديگر را قطع مي کنند و در 2نقطه به بيشترين جدايي (همان 5/23 درجه) مي رسند.
يکي از اين نقاط اوج که بالاي استواي سماوي قرار دارد، به انقلاب تابستاني معروف است و ديگري زماني که خورشيد به حداقل ارتفاع خود مي رسد، به انقلاب زمستاني ، که طولاني ترين شب سال در آن رخ مي دهد و ايرانيان باستان با محاسبه آن جشن تاريخي يلدا را برگزار مي کرده اند.
اما 2نقطه ديگر به اعتدالين مشهور شده است ؛ نقاطي که ارتفاع خورشيد نسبت به مسير سالانه اش در ميانه قرار گرفته و به همين دليل طول روز و شب براي زمينيان برابر خواهد شد.
يکي از اين نقاط زماني است که خورشيد با عبور از آن کم کم ارتفاعش در آسمان افزايش پيدا مي کند و ديگري زماني که ارتفاع خورشيد کاهش مي يابد که اولي به اعتدال بهاري معروف است و دومي به اعتدال پاييزي ايرانيان ، رسيدن خورشيد به نقطه اول را به عنوان مبدا تحويل سال خود انتخاب کرده اند. اين انتخاب همراه با آغاز فصل بهار است ؛ اما شايد جذاب ترين ويژگي اين انتخاب در اين نکته نهفته است که اجداد ما بيش از 2000سال پيش توانايي تعيين دقيق اين نقطه در آسمان و زمان رسيدن خورشيد به آن را داشته اند.

مبدا اصيل تقويم
ما تنها قومي در جهان هستيم که لحظه تحويل سالمان بر مبناي قرارداد نيست و هر سال جابه جا مي شود و برخلاف تصور عامه اين نشانه اي از ضعف تقويم ما نيست ؛ بلکه نشان از دقت آن دارد؛ چرا که دقيقا زماني سال ما آغاز مي شود که مرکز قرص خورشيد در آسمان از روي نقطه اعتدال بهاري که به نقطه اول حمل هم موسوم است ، عبور کند.
به همين دليل ممکن است در برخي از سالها ما چند ساعتي را بدون تاريخ داشته باشيم. يعني مثلا تحويل سال شما 3ساعت پس از پايان آخرين روز اسفند باشد.
اين همان زمانهاي اضافي است که در هر 4سال به هم اضافه مي شوند و يک روز کبيسه را به وجود مي آورند.نکته ديگري که در خصوص نوروز بايد گفت ، نام ديگري است که به لحظه تحويل سال نسبت داده مي شود.
اين نقطه را حتي در متون نجومي جديد به عنوان نقطه اول حمل مي شناسيم. اين نام به اين معني است که خورشيد هنگام تحويل سال در مرز دو صورت فلکي حوت و حمل قرار دارد و با تحويل آن وارد صورت فلکي حمل مي شود.
اين ايده براي حدود 2000سال پيش درست بود و هنگام سال تحويل واقعا خورشيد از صورت فلکي حوت به حمل وارد مي شد؛ اما زمين علاوه بر حرکتهاي آشناي وضعي و انتقالي، حرکت ديگري هم دارد که به حرکت تقديمي معروف است.
در اين حرکت که به دليل تاثير گرانش خورشيد و ماه به وجود مي آيد، تقريبا هر 27هزار سال يک بار محور قطبي زمين (خطي که از 2قطب شمال و جنوب زمين مي گذرند) مخروطي را در آسمان رسم مي کنند و به همين دليل ستاره قطبي طي زمانهاي گوناگون تغيير مي کند.
با اين حرکت محل نقطه اعتدال بهاري ميان صورتهاي فلکي نيز جابه جا مي شود و امروز در ميانه صورت فلکي حوت قرار گرفته است.
تمرکز و دقت فراوان در آسمان ها که برخي از بازتاب هاي آن را مي توان در کتب مقدس باستاني ايرانيان و اساطير به يادگار مانده از دوران فراموش شده کهن يافت ، همگي تصديق کننده توانايي علمي اين قوم و آشنايي آنها با پديده هاي گوناگون است.
بسياري از مورخان تاريخ علم و اسطوره شناسان گواهي مي دهند که چه ردهاي پررنگي از دانش ستاره شناسي در اين متون باقي مانده که اگر هيچ کدام از آنها نبود، جز همين نوروز به يادگار مانده ، براي افتخار تمدني بزرگ کافي بود.
داستان جشنهاي نوروزي باستان در پايتخت بزرگ ترين امپراتوري که جهان به خود ديده است ، حتي اگر با غلوهاي تاريخي و داستان پردازي ها آميخته باشد، نشانگر جدي وابسته شدن رفتارهاي روزانه ما با مفاهيم نجومي از دوراني طولاني و قديمي است.زمان مي گذرد و ما به تحويل سال 1385خورشيدي نزديک مي شويم.
خورشيد کم کم به لحظه اعتدال زمين و آسمان مي رسد و خاطره اي کهن تر از يادگارهاي جديد را براي ما زنده مي کند. شايد بتوانيم در انديشه خود سفري به گذشته کنيم و محاسبان نجومي دوران هخامنشي را به ياد آوريم که چگونه با رصدهاي پيچيده خود زمان اعتدال را اعلام مي کردند و جشنهاي بزرگ بهاري در کاخهاي باشکوه دوران فراموش شده آغاز مي گشت تا در قلب بزرگ ترين شهرهاي زمين آن دوران مراسمي آغاز شود که نداي دوستي در آن موج مي زد.
به نقشهاي برجسته به يادگارمانده نگاه کنيد که افراد ملل گوناگون چه مهربانانه دستهاي يکديگر را گرفته اند و دعا کنيم بار ديگر دانش اين سرزمين که به لطف فرزندان بي ادعاي آن تاکنون روشن مانده ، بار ديگر فروزان شود و بتوانيم در دنيايي جديد نقش تاريخي خود را به عهده گيريم.